تقویم هخامنشی
در تقویم هخامنشی هر ماه ۳۰ روز داشت که بهترین سند آن در کتیبه بیستون است. در این تقویم سال به فصلها تقسیم میشد: وَهار (بهار)، وهامین (تابستان)، پاتیژ (پاییز) و زمستان. آغاز سال از فصل پاتیژ شروع میشد. به احتمال زیاد همان اسامی ماههای هخامنشی تبدیل به اسامی امروزه ماهها شدهاست.
سرآغاز گاهشماری قدیم ایرانی، ظاهراً از دیرباز، آغاز پادشاهی شاهان بودهاست. یعنی با آغاز سلطنت هر پادشاه سال را شماره میکردند و مثلاً برای اشاره به سال خاصی میگفتند سال چندم از پادشاهی فلان شاه. این شیوه تا پایان دوران ساسانیان ادامه داشته است.
ظاهراً پس از تصرف ایران بهدست اسکندر مقدونی، گاهشماری اسکندری در ایران به کار رفت، ولی چنان که به نظر میرسد، گاهشماری قدیم ایرانی هم منسوخ نشده بود.
در این تصویر از تخت جمشید، گاو حالت غمناکی ندارد.
نشانهشناسان این تصویر را نشانهی تغییر ماه از گاو به شیر میدانند.
تقویم اشکانی
در دوره اشکانی دو تقویم وجود داشته است: یکی سلوکی و دیگری پارتی. مبدأ تقویم سلوکی ابتدای تاسیس این سلسله بود. این تقویم از نوع قمری بوده و چون با سال خورشیدی مطابقت نداشته، هر سه سال تعداد ماهها را به جای ۱۲ تا ۱۳ تا حساب میکردند. مبدأ تقویم پارتی سال ۲۴۷ ق.م، یعنی ابتدای پادشاهی تیرداد یکم است. در این تقویم سالها خورشیدی است و اسامی ماهها همان ۱۲ ماه اوستایی است که امروزه هم متداول است. در میان مردم تنها همین تقویم رواج داشته است. در این دوره برای رفع مشکل کوتاهی سال عرفی ۳۵۶ روزه نسبت به سال خورشیدی حقیقی، احتمالاً کبیسه کردن ۱۲۰ ساله که بعد از هر ۱۲۰ سال یک سال ۱۳ ماهه باشد کاربرد داشته است.
تقویم ساسانی
در دوره ساسانیان سال از ۳۶۵ روز تشکیل میشد که دارای ۱۲ ماه ۳۰ روزه بود و ۵ روز آخر سال «اندرگاه» نامیده میشد که این اصطلاح پس از فروپاشی ساسانیان در دوران اسلامی به «خمسه مسترقه» (پنجه دزدیده) معروف شد. این ۵ روز مستقل بود و جزو هیچ ماهی نبود. در این دوره نیز از کبیسه گیری ۱۲۰ ساله استفاده میشد و پس از هر ۱۲۰ سال، سال را ۱۳ ماهه حساب میکردند؛ به این ترتیب که دو فروردین، دو اردیبهشت، دو خرداد … میشمردند. چنین سالی «وهیزک» نام داشت و به مناسبت آن جشنها برپا میکردند. در تقویم ساسانی، هر روز به یک الهه منصوب بود و در هر ماه روز همنام با آن ماه را جشن میگرفتند.
اسامی روزها عبارت اند از: ۱.هرمـز، ۲.بهمن، ۳.اردیبهشت، ۴.شهریور، ۵.اسپندارمز، ۶.خـرداد، ۷. امرداد، ۸.دی به آذر، ۹.آذر، ۱۰.آبان، ۱۱.خور، ۱۲.ماه، ۱۳.تیر، ۱۴.گوش، ۱۵.دی به مهر، ۱۶.مهر، ۱۷.سروش، ۱۸.رشن، ۱۹.فروردین، ۲۰.بهرام، ۲۱.رام، ۲۲.باد، ۲۳.دی به دین، ۲۴.دین، ۲۵.ارد، ۲۶.اشتاد، ۲۷.آسمان، ۲۸.زامیاد، ۲۹.ماراسپند، ۳۰.انیران
پس برای مثال روز ۱۶ام مهرماه جشن گرفته میشده که همان جشن مهرگان است. در کل به آخر هرروزی که در ماه جشن بود، لفظ گان را اضافه میکردند؛ مانند خردادگان، مهرگان، آبانگان.
