آنچه برای پایهگذاری تقویم لازم است
از همان آغاز دوران یکجانشینی که گاهشماری نیاز حیاتی بشر شد و اولین تقویمها شکل گرفت، هر قومی با توجه به تغییرات تکرار شونده طبیعی، مبنایی برای تقسیمبندی زمان و تنظیم تقویم، انتخاب کرد.
با این که همیشه در طول زمان، تقویمهای مختلفی در جهان وجود داشته است، همهی این تقویمها باید دو چیز داشته باشند: واحد زمان و مبدأ زمان.
واحد زمان
کوچکترین واحد زمان که بین همهی تقویمها مشترک است، شبانهروز است. واحد بزرگتر، واحد هفته است که از پدیدههای تکرار شوندهی طبیعت گرفته نشده است. مبنای انتخاب هفته به عنوان یک واحد زمانی، هفت جرم آسمانی غیر ستارهای هستند که با چشم غیر مسلح میتوانیم آنها را در آسمان شب ببینیم. گذشتگان، پنج سیارهی منظومهی شمسی یعنی عطارد، زهره، مریخ، مشتری و زحل را به همراه ماه و خورشید، مقدس میدانستند، و تصور میکردند آنها هفت الهه هستند که هر کدام در یک مدار (فلک) به دور زمین میگردند. آنها هر روز برای یکی از این الههها مراسم خاصی را اجرا میکردند و این مراسم در دورههای هفت روزه تکرار میشدند. پس از هفته، میرسیم به واحد ماه. برخی تقویمها بر اساس ماه قمری و برخی دیگر بر اساس ماههای قراردادی تنظیم میشوند. انسانها از زمانهای گذشته شاهد بودند که هلال ماه هر شب تغییر میکند. آنها دریافتند که فاصلهی زمانی میان دو هلال یکسان حدود ۲۹٫۵ شبانهروز است. به این دوره، ماه قمری میگویند.
واحد دیگر زمان، سال است. سال خورشیدی و سال قمری دو واحدی است که در تقویمها شناخته میشود. سال خورشیدی یا شمسی برابر با مدت زمانی است که زمین یک بار به دور خورشید میگردد. در گذشته که انسانها از گردش زمین به دور خورشید آگاه نبودند، با کمک مشاهدات اخترشناسی دریافتند که زاویهی تابش خورشید روز به روز تغییر میکند. یعنی در روزهای مختلف سال، در یک ساعت معین از روز، مثلاً به هنگام ظهر، مکان خورشید در آسمان یکسان نیست و در نتیجه طول سایهی اجسام در ظهر روزهای مختلف سال، تغییر میکند و پس از گذشت ۳۶۵ روز و ۵ ساعت و ۴۸ دقیقه و ۴۶ ثانیه، زاویهی تابش خورشید و موقعیت سایهها دوباره به وضعیت قبلی خود برمیگردد. بعضی تقویمها مانند تقویم رسمی کشور ما و بسیاری از کشورهای شرق آسیا و نیز تقویم میلادی بر اساس سال خورشیدی تنظیم میشوند. بعضی تقویمهای دیگر مانند تقویم مذهبی ما و نیز تقویم اکثر کشورهای عربی، بر اساس سال قمری تهیه و تنظیم میشوند. سال قمری شامل دوازده دورهی هلالی ماه و معادل ۳۵۴ روز است.
تقویم دیگری نیز وجود دارد که تقویم شمسی- قمری نامیده میشود. در این تقویم از ماههای قمری استفاده میشود ولی سال آنها خورشیدی است. برای اینکه ۱۱ روز اختلاف سال شمسی و قمری را جبران کنند، معمولاً هر دو یا سه سال یک بار، یک ماه به سال قمری افزوده میشود و این سال ۱۳ ماهه را سال کبیسه مینامند. یکی از تقویمهای هندی و نیز تقویم مذهبی یهودیان، این گونه است.
مبدأ زمان
نخستین روز اولین سال هر تقویم، مبدأ آن تقویم است. در دورانهای مختلف رخدادهای متعددی مبدأ تقویم بودهاند؛ مانند پدیدههای طبیعی چون خورشیدگرفتگی، پیدایش دنبالهدار، زلزله و سیل، یا پدیدههای غیرطبیعی چون ظهور یا میلاد پیامبران، یا شروع سلطنت شاه یا یک سلسله.
- در تقویم یونان باستان، شروع بازیهای المپیک مبدأ زمان قرار گرفت.
