تقویمهای ستارهای
ستارگان آسمان در فاصلههای بسیار دوری از ما قرار دارند. از آنجا که ما همهی ستارهها را به صورت نقطههای نورانی بسیار ریز و دور میببینیم، توانایی تشخیص فاصله یا دوری و نزدیکی آنها را نداریم. به همین علت بشر تا مدتها گمان میکرد که این نقاط نورانی، همگی به یک کرهی بزرگ نامریی چسبیدهاند. این کره را کرهی آسمانی (کرهی سماوی) مینامید و چنین میپنداشت که این کرهی بزرگ، به آرامی به دور زمین میگردد.
امروزه که ما تصویر متفاوتی از کیهان داریم، میدانیم چرخش زمین به دور خودش، سبب میشود که ما تصور کنیم کرهی آسمان به دور ما میگردد، و در واقع همین چرخش علت تغییر منظرهی آسمان در طول شبانهروز است. در روز خورشید را در حال حرکت در آسمان میبینیم، و در شب، به نظر میرسد که منظرهی ستارگان آسمان تغییر میکند. این گردش ظاهری و طلوع و غروب اجرام سماوی که در اصل به دلیل چرخش زمین است، دقیقا در هر روز تکرار میشود و مطابق با شبانه روز ما زمینیهاست.
همچنین میدانیم که زمین، در مداری به دور خورشید میگردد. اگر میتوانستیم هنگام روز در روشنایی زیاد خورشید ستارهها را ببینیم، متوجه میشدیم که با گردش زمین به دور خورشید در طول یک سال، خورشید جلوی ستارههای مختلفی قرار میگیرد. برای مثال در تیرماه خورشید بین ما و ستارگان صورتفلکی خرچنگ قرار میگیرد. به همین علت ما در این ماه نمیتوانیم ستارگان خرچنگ را در طول شب ببینیم. بنابراین منظره آسمان شب، در طول سال نیز تغییر میکند و در هر شب، تعدادی از ستارگان را نمیبینیم.
این اتفاق که به دلیل موقعیت زمین، در مدارش به دور خورشید است، دقیقا در هر سال خورشیدی تکرار می شود. تغییرات نقشهی آسمان در طول یک سال، به همان دلیلی است که سبب ایجاد فصلها و نیز سال خورشیدی میشود. به خاطر همین تطابق است که تقویمهای خورشیدی و تقویمهای ستارهای، با هم منطبق هستند. از زمانهای بسیار قدیم، عدهای از منجمان برای استخراج تقویم و زمانسنجی، با ثبت دقیق مواضع خورشید، تقویمهای خورشیدی را ایجاد کردهاند و عدهای دیگر با ثبت دقیق مواضع ستارگان، تقویمهای ستارهای بوجود آورده اند.
برج های دوازدهگانه
مسیر ظاهری خورشید در آسمان و از میان ستارگان دوردست طی یک سال، دایرهی برجها یا دایرة البروج نامیده میشود. چند هزار سال پیش، یونانیهای دوران باستان با ستارههایی که دایرة البروج از میان آنها عبور میکند، دوازده شکل فرضی ساختند.
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
هر کدام از این صورتهای فلکی را یک برج مینامیم و منطقهای از آسمان را که این ستارهها در آن قرار دارند، منطقة البروج میگوییم. منطقة البروج نواری به پهنای تقریباً ۱۶ درجه در کرهی آسمان مشخص میکند. مدت زمانی که طول میکشد تا خورشید از میان هر کدام از این برجها گذر کند، یک ماه یا تقریباً ۳۰ روز طول میکشد. بنابراین هر ماه از سال شمسی را به نام برجی که خورشید در آن ماه از میان آن عبور میکند، میشناسیم.
سالهای سال، آغاز بهار، یا اعتدال بهاری را با ورود خورشید به برج حمل (بره) یکی میدانستند و تابستان، با عبور خورشید از برج جوزا (دو پیکر) و ورودش به برج سرطان (خرچنگ) آغاز میشد.
پیشگوها و فالگیرها هم بر اساس برج تولد هر فرد، خصوصیات رفتاری او را توضیح میدادند و اتفاقات زندگی او را پیشبینی میکردند. اما موضوع پیشگویی بر پایهی اتفاقات آسمانی به همین سادگیها هم نیست. علاوه بر اینکه ستارگان آنقدر از ما دورند که نمیتوانند تاثیر مستقیمی بر زندگی ما داشته باشند، این صورتهای فلکی با گذشت زمان تغییر کردهاند و امروزه، نظم قدیم خود را ندارند!
حرکت تقدیمی زمین و تغییر برجها
زمین به جز حرکت انتقالی به دور خورشید و حرکت وضعی به دور محور خود، حرکت دیگری نیز دارد. شاید دیده باشید که یک فرفره، همانطور که به دور محورش میگردد، کمی هم لنگی دارد، یعنی راستای محور چرخش فرفره تغییر میکند.
به این لنگ زدن، حرکت تقدیمی میگوییم. زمین هم همین لنگی را دارد، اما این حرکت آنقدر کند است که انسانها در طول عمر خود، آن را احساس نمیکنند.
امروزه، ستارهی جدی در صورتفلکی دب اصغر، در راستای محور گردش زمین قرار دارد. به همین دلیل تنها ستارهای است که با دوران زمین در طول شبانهروز، مکانش در آسمان ثابت است. چون مکان این ستاره در آسمان ثابت است و دقیقا در امتداد قطب شمال زمین قرار دارد، به آن ستارهی قطبی میگوییم و از آن برای جهتیابی استفاده میکنیم.
عکسهای طولانی مدت از آسمان شب، مسیر حرکت ظاهری ستارهها را نشان میدهد.
تنها ستارهی قطبی در این عکس ثابت و نقطهای دیده میشود.
به دلیل حرکت تقدیمی و تغییر محور چرخش زمین، پنج هزار سال پیش، ستاره ذیخ در صورتفلکی اژدها (تنین)، ستارهی شمالگان بوده است. یک دور حرکت تقدیمی زمین ۲۶ هزار سال طول میکشد. حدود ۱۳ هزار سال دیگر، ستارهی کرکس نشسته (نسر واقع) ستارهی شمالگان ما خواهد بود و ۲۶ هزار سال دیگر، دوباره ستارهی جدی، ستارهی قطبی زمین میشود.
به دلیل حرکت تقدیمی زمین، صورتهای فلکی منطقة البروج نیز تغییر کردهاند. این سالها هنگامی که در کشور ما توپ تحویل سال را میزنند، خورشید به جای اینکه وارد برج بره (حمل) شود، هنوز در وسط برج ماهی (حوت) قرار دارد.
