تقویم مصری
تقویم سنگی مصری، مربوط به سیاُمین سلسهی فراعنه
(۳۷۸ تا ۲۴۱ پیش از میلاد)
بر روی این سنگ ۳۶ هفتهی ۱۰ روزه حک شدهاست.
از کتیبههای هیروگلیف مصری به نظر میآید که مصریان از دوران پیش از تاریخ، تقویم داشتهاند. نشانهای به شکل هلال ماه در این کتیبهها وجود دارد که به نظر میرسد نشانهی وجود تقویمی قمری، پیش از امپراطوری فراعنه در این کشور است.
اما بنا به شواهد محکمتر، گمان میرود که در دوران تاریخی، نخستین تقویم خورشیدی در مصر تنظیم شده باشد. مصریها در دوران باستان متوجه شدند که هنگام پرآب شدن رود نیل، ستارهی شباهنگ، پرنورترین ستارهی آسمان، پس از دورهای که ناپیدا بود، در شرق آسمان دیده میشود. مصریها که روز پرآب شدن نیل و طلوع این ستاره را مبارک میپنداشتند، نخستین روز مشاهدهی شباهنگ را آغاز سال جدید قرار دادند. به این ترتیب هر سال مصری، دقیقا یک سال خورشیدی است.
تقویم مصریها یک سال ۳۶۵ روزه و ۱۲ ماه ۳۰ روزه داشت. ۵ روز نیز به ماه آخر سال میافزودند و به آن روزها، روزهای کسور (روزهای دزدیده شده!) میگفتند. این ۵ روز به نام خدایان و الههها نامگذاری میشد و آیینهای خاصی را در آن روزها برگزار میکردند. بعدها که این تقویم پایه و اساس برخی تقویمهای ایرانی قرار گرفت، این ۵ روز به همین عنوان، پنجه مسترقه (پنجه دزدیده) نامیده شدند. چون سال خورشیدی به اندازهی یک چهارمِ روز از ۳۶۵ روز بیشتر است، مصریها هر ۴ سال یک بار، یک روز کبیسه به آخرین ماه سال میافزودند. در این تقویم، هر سال دقیقا به ۳ فصل تقسیم میشد. هر فصل ۴ ماه و هر ماه شامل ۳ هفته ۱۰ روزه میشد.
از آنجا که در آن دوران دستگاه شمارش دهدهی اعداد وجود نداشت، تقسیمبندی هفته و ماه به این شکل، محاسبات روزها را برای مصریان بسیار راحت کرده بود. اما از سوی دیگر، لزوم تطابق تقویم با فصلهای سال، آنها را مجبور ساخته بود تا سال خود را خورشیدی و ۳۶۵ روزه تنظیم کنند. راحتی محاسبات و نیز دقت این تقویم در محاسبه رخدادهای نجومی به قدری بود که بسیاری از منجمان تا زمان قرون وسطی از این تقویم استفاده میکردند.
عمر کهنترین تقویم مصریها به حدود ۴۲۰۰ سال پیش از میلاد مسیح میرسد که در کتیبههای بهجا مانده از سلسلهی پنجم فراعنه دیده شده است. پس از تصرف مصر توسط کمبوجیه، یعنی تقریباً ۵۰۰ پیش از میلاد، تقویم مصری مورد استفادهی ایرانیها قرار گرفت و پایهی تقویم اوستایی شد. در زمان ژولیوس سزار در سال ۴۶ پیش از میلاد، این تقویم بار دیگر مورد اقتباس ایرانیها قرار گرفت تا تقویم قدیمشان را اصلاح کنند.
