تاریخ مرزبندی آسمان

صورت‌های فلکی نام‌ها و شکل‌های بسیار متفاوتی دارند و اگر کمی به نام‌های آن‌ها توجه کنیم متوجه می‌شویم که گویا یک دست نیستند. چرا تنوع این نام‌ها اینقدر زیاد است؟ دو نام ذات الکرسی و میکروسکوپ را مقایسه کنید!

نقشه آسمان بین النهرین

نقشه‌ی آسمان ثبت شده برلوح گلی در شهر نینوا در تمدن بین‌النهرین؛ متعلق به حدوداً ۶۵۰ سال پیش از میلاد

توجه انسان به آسمان به هزاران سال پیش باز می‌گردد، اولین ثبت‌ها از آسمان شاید نگاره‌های ۱۷هزار ساله‌ی دیواره‌ی غار لاسکو(غاری در جنوب فرانسه) باشد. آن‌چه ما امروزه به عنوان دانش در اختیار داریم حاصل آزمون و خطا‌ها و کاوش‌هایی به اندازه‌ی طول عمر بشر بر زمین است اما برای بیش از ۳ هزار سال از این کاوش‌ها اسناد مکتوب کامل موجود است(حداقل در زمینه‌ی شناخت آسمان). تمدن‌های کهن بسیاری مانند بین‌النهرین، چین، هند و یونان به طور جدی به بررسی آسمان پرداخته‌اند و کاوش‌های خود را ثبت کرده‌اند.

تمدن بین‌النهرین یکی از کهن‌ترین تمدن‌هاست که میان رود دجله و فرات پا گرفت و لوح‌های گلی بسیاری از ثبت‌های منظم رصدی این تمدن برای حدود ۱۰۰۰سال باقی مانده‌است. البته تمرکز بین‌النهرینی‌ها بیشتر بر اجرام غیر ستاره‌ای و حرکات آن‌ها بوده. اما بسیاری از صورت‌های فلکی بین‌النهرینی، حدود ۴۰۰ سال پیش از میلاد به مجموعه‌ی دانش یونانی‌ها پیوسته که ما نیز امروزه آن‌ها را می‌شناسیم. برای بین‌النهرینی‌ها طلوع خورشید از روی «ثور» نشانه‌ی بهار(گذر از اعتدال بهاری)، طلوع خورشید از روی «اسد»  نشانه‌ی تابستان(گذر از انقلاب تابستانی)، طلوع خورشید از روی «عقرب» نشانه‌ی پاییز(گذر از اعتدال پاییزی) و طلوع خورشید از روی «جَدی» نشانه‌ی زمستان(گذر از انقلاب زمستانی) بوده‌است. صورت‌های فلکی همچون سرطان و جوزا دیگر رد پاهای بین‌النهرینی در ساختار صورت‌های فلکی ما هستند.

نقشه آسمان چین

نقشه‌ی آسمان مربوط به ستاره‌شناسی چینی حدوداً ۶۰۰سال پس از میلاد

تمدن چین از دیگر تمدن‌های کهنی‌ست که ثبت‌های ستاره‌شناختی آن تا امروز باقی‌ست، چینی‌ها به دلیل ساختار اعتقادی‌شان توجه زیادی به خورشید داشته‌اند و از اولین‌ها در ثبت لکه‌های خورشیدی هستند، همچنین ثبت بسیار معروفی از یک انفجار ابرنواختری دارند که به قدری پر نور بود که در روز و در کنار خورشید دیده می‌شده است. ساختار صورتهای فلکی چین از ساختار صورتهای فلکی امروزی بسیار متفاوت بوده. آن‌ها آسمان را به ۳۱ بخش تقسیم می‌کرده‌اند.

نگاه تمدن هند به آسمان بیشتر نگاهی تقویمی بوده، آسمان برای هندیان کهن به ۱۲ بخش و این ۱۲ بخش به ۲۷ زیربخش تقسیم می‌شده که حرکت سیارات و ماه و خورشید در آن بسیار مهم بوده و میزان آن ثبت می‌شده است.

اما ایران!

ما ایران را به عنوان یکی از چند تمدن کهن تاریخ می‌شناسیم. اما جالب است بدانیم که تمدن ایران پیش از اسلام پس از فتح بابل توسط ایرانیان دانش ستاره‌شناسی بین‌النهرین با اندوخته‌های ایرانی ترکیب شد و شکلی جدید یافت و ایران پس از اسلام در دوره‌ی نهضت ترجمه(قرون ۷ تا ۱۱ میلادی) میراث‌دار دانش یونانی شد و البته بسیار در توسعه‌ی آن کوشید، و پس از آن با حمله‌ی مغول و شکل‌گیری حکومت‌های ترکی-مغولی این نگاه و ستاره‌شناسیِ چینی به ستاره‌شناسی ایران وارد شد.

زمین در طی حرکت سالیانه‌ی خود به دور خورشید از چهار نقطه عبور می‌کند که روز متناظر با آن‌ها به ترتیب با نام‌های اعتدال بهاری، انقلاب تابستانی، اعتدال پاییزی و انقلاب زمستانی شناخته می‌شوند. این نقاط، تاریخ‌های ثابتی در تقویم هستند که از نظر نجومی خواص ویژه‌ای به همراه دارند. اعتدال بهاری در روز اول فروردین رخ می‌دهد. در این روز که با آغاز سال نو شمسی همراه است، شب و روز با هم برابرند. اعتدال پاییزی هم همین خاصیت را دارد و تاریخ متناظر با آن اول مهر ماه هر سال است. انقلاب زمستانی ۳۰ آذر ماه هر سال رخ می‌دهد و روزی آشنا برای ما است. این تاریخی است که در آن، شب، در طولانی‌ترین حالت خود در طول سال خواهد بود و ما آن را با نام و آیین شب یلدا می‌شناسیم. انقلاب زمستانی نیز ۳۱ خرداد هر سال رخ می‌دهد و بر عکس انقلاب زمستانی،  شب، در کوتاه‌ترین حالت ممکن است و بدان معناست که خورشید در این تاریخ، طولانی‌ترین زمان حضورش را در آسمان دارد.